شهادت دهمين وصي، امام عل النقی(ع) تسليت باد

جستارى در کنیه و لقب هاى حضرت امام هادى(ع)

اشاره
در فرهنگ عربى به آن دسته از نام هایى که با پیشوند اب (در مردان) و امّ (در زنان) همراه باشد، کنیه گویند. سنّت گذاشتن نامى در قالب کنیه براى افراد در میان قبایل عرب، گونه اى بزرگداشت و تجلیل نسبت به فرد به شمار مى آید.(۱)
در شریعت اسلام نیز توجّه زیادى به آن شده است، غزالى مى نویسد: «رسول اکرم(ص) اصحاب خود را از روى احترام براى به دست آوردن دلهایشان به کنیه صدا مى زد و آنهایى که کنیه نداشتند، کنیه اى برایشان انتخاب مى فرمود و سپس آنها را بدان مى خواند. مردم نیز از آن پس، آن شخص را به همان کنیه مى خواندند. حتى آنان که فرزندى نداشتند تا کنیه اى داشته باشند کنیه اى مى نهاد.پیامبر اکرم(ص) رسم داشت حتى براى کودکان نیز کنیه انتخاب مى نمود و آنان را مثلاً ابا فلان صدا مى زد تا دل کودکان را نیز به دست آورد.»(۲) در این نوشتار مختصر کنیه و القاب امام هادى(ع) برشمرده مى شود:
کنیه امام هادى(ع)
نام امام دهم «على» است. کلمه على بر ارتفاع شأن و علوّ مقام آن حضرت صراحت دارد، زیرا لفظ على فعیل به معناى فاعل، یعنى کلمه على به معناى عالى مى باشد. کلمه على از ماده علوّ گرفته شده که بر علوّ مقام صورى و معنوى انسان دلالت مى کند.(۳)
امام ابوالحسن على النقى هادى(ع) مقلّب به امام هادى، دهمین پیشواى شیعیان در نیمه ذیحجه سال ۲۱۲هجرى در اطراف مدینه در محلى به نام صری یا حری(۴) متولد گشت. پدر بزرگوارش پیشواى نهم شیعیان امام جواد(ع) آیت خداوند در زمین و مادرشان بانوى گرامى حضرت سمانه مغربیه که به سیده ام الفضل(۵) شهرت دارد است که زنى با فضیلت، شب زنده دار و با تقوا بود.آن حضرت و فرزند گرامى ایشان امام حسن علیهما السلام به عسکریین شهرت یافتند، زیرا خلفاى بنى عباس آنها را از سال ۲۳۳ به محله اى از سامرا به نام عسکر (لشکر و سپاه) برده و تا آخر عمر پربرکتشان در آنجا، آنها را تحت نظر قرار دادند.کنیه آن حضرت ابوالحسن ثالث است، ابوالحسن ماضى نیز گفته شده است.همان گونه که بیان شد، کنیه گذارى بر افراد از جمله رسمهاى عرب بوده و نوعى احترام بشمار مى رفته است تا جایى که مردمان آن روز با کنیه به تفاخر مى پرداختند.
اکنیّه حین انادیه لاکرمه
ولاالقبه و السوأة اللقب
هنگامى که او را مى خوانم با کنیه او را صدا مى زنم و به او لقب نمى دهم، زیرا لقب دادن، سبک شمردن است.ائمه(ع) این نکته را به خوبى رعایت مى کردند و حتى به اطفال خود کنیه گذاشته و آنان را با کنیه صدا مى زدند، زیرا احترام نهادن در رشد روانى و بلوغ اجتماعى فرزند اثرى مهم و ژرف دارد، چنان که امیرمؤمنان در شعرى که به این مضمون روایت شده مى فرماید:
نحن الکرام و طفلنا المهد یکنى
انّا اذا قعد اللئام على بساط العزّ قمنا
ما بزرگمنش هستیم و به فرزندانمان از زمانى که در گهواره هستند کنیه مى دهیم. راه ما از راه افراد پست و بى ریشه جداست و اگر آنان از راهى بروند، ما از آن رو بر مى گردانیم و بر یک سفره نمى نشینیم.امام جواد(ع) به تأسّى از امامان سلف فرزند خود را ابوالحسن خواند و در این کنیه او را به امام موسى بن جعفر و امام رضا(ع) همانند ساخت.محدّثین و روات جهت تشخیص و تفکیک، صفتى به ابوالحسن افزوده امام موسى بن جعفر(ع) را ابوالحسن الاول، امام رضا(ع) را ابوالحسن الثانى و امام هادى(ع) را ابوالحسن الثالث مى خوانند.
القاب امام هادى(ع)
القاب شایسته امام، گوشه هایى از صفات و گرایش هاى والاى ایشان را به خوبى تصویر مى کنند و ما برخى را نقل مى کنیم:«الناصح»: این لقب از آن رو به ایشان داده شد که بیش از همه مردم، امت جدش را راهنمایى مى کرد و مصالح آنان را گوشزد مى نمود.«المتوکل»: حضرت از این لقب نفرت داشت و به یاران خود فرموده بود وى را بدین لقب نخوانند. آن حضرت، از آن رو این لقب را ناخوش داشت که لقب جعفر متوکّل، خلیفه عباسى، نیز بود که از سرسخت ترین دشمنان اهل بیت(ع) به شمار مى رفت.
«التقى»: زیرا حضرت تقواى الهى را پیشه ساخته و خدا را همیشه مرکز توجه خود قرار داده بود. طاغوت زمان، متوکل عباسى تمام تلاش جهنمى خود را به کار گرفته بود تا امام را به محافل لهو و لعب، و فسق و فجور بکشاند، ولى در کار خود سخت شکست خورد و اطرافیان خود را از این مطلب با خبر ساخت و از ناتوانى خود پرده برداشت.«المرتضى»: که مشهورترین لقب ایشان است.
«الفقیه»: ایشان فقیه ترین فرد عصر و زمان خویش بودند و عالى ترین مرجع علما و فقها به شمار مى رفتند.
«العالم»: حضرت، داناترین شخص زمان خود در مسائل و امور دینى، بلکه در تمام معارف و علوم بشرى بودند.
«الامین»: ایشان در تمام امور دینى و دنیوى امین بودند.
«الطیب»: هیچ کس در زمان حضرت از ایشان پاکیزه تر و آراسته تر نبود.
«العسکرى»: محل اقامت ایشان در سامرا «عسکر» نام داشت، از این رو به آن حضرت لقب عسکرى داده شد.
شیخ صدوق (ره) در علل الشرایع و معانى الاخبار مى گوید: از استادان خو رضى اللّه عنهم، شنیدم که مى گفتند: محلّه اى که حضرت امام على النقى و حسن بن على علیهما السلام در آن در سرّ من راى ساکن بودند، عسکر نامیده مى شد، از این رو به هر یک از این دو امام بزرگوار عسکرى گفته مى شود.
«الموضح»: روشن کننده احکام کتاب و سنت.
«الرشید»: حضرت از همه بهتر راه رشد و هدایت را یافته و بر صراط مستقیم بودند.
«الشهید»: زیرا ایشان توفیق شهادت را یافتند و به دست دشمنان خدا شهید گشتند.
«الوفى»: ایشان با وفاترین مردم بودند و وفا از ویژگى هاى ایشان بشمار مى رفت.
«الخالص»: زیرا ایشان از هر عیب و زشتى پاک و منزّه بودند.(۶)
«ابن الرضا»:امام هادى و امام عسکرى(ع) مانند امام جواد(ع) به احترام جدّ بزرگوارشان، امام رضا(ع)،به ابن الرضا مشهور بودند. علامه طبرسى در ابن باره نقل کرده است: امام هادى(ع) و فرزند گرامى اش امام عسکرى(ع) و جدّ بزرگوار وى(امام عسکرى) یعنى امام جواد(ع) هر کدام در عصر خود، به لقب ابن الرض معروف بوده اند.(۷)
مشهورترین القاب امام دهم(ع)، هادى و تقى است، به راستى آن حضرت مجسمه تقوا و هادى و هدایتگر جامعه اسلامى بود. و این سنّت فرزندان فاطمى و علوى است، پیوسته نورافشاندن و هدایت کردن و سپس مشعل هدایت را به هادى دیگر سپردن. و شیعه همیشه وامدار تعالیم و هدایتهاى هادیان امّت است.

پى نوشت ها:
۱٫ ر.ک:لغت نامه دهخدا، ج ۱۱، ص ۱۶۴۵۲٫
۲٫ معارف و معاریف، ج ۸، ص ۵۹۵٫
۳٫ نام چهار امام از ائمه دوازدگانه مذهب شیعه على است: حضرت على(ع)، حضرت على بن الحسین(ع)، حضرت على بن موسى الرضا(ع)، حضرت على بن محمد النقى(ع).
۴٫ نام روستایى در ۶ کیلومترى مدینه، که حضرت موسى بن جعفر(ع) آن را براى رونق کشاورزى و نخل دارى و مصرف منافع آن جهت محرومان و بینوایان بنیان نهاده است، و در برخى منابع، صرب ضبط شده است. ر.ک: اعلام الورى، ص ۳۳۹٫
۵٫ مناقب ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۴۰۱٫
۶٫ همان، القاب دیگرى نیز براى آن حضرت ذکر شده است ؛ ر.ک: دلائل الامامة، ص ۲۱۷٫
۷٫ مرحوم طبرسى، اعلام الورى، ج ۲، ص ۱۳۱؛ بحارالانوار، ج ۵۰، ص

 


پاسخ دهید

دیدگاه شما